„Amerykańskie biolaby w Ukrainie”. Co naprawdę wynika z dokumentów wywiadu USA?

Informacje ogłoszone przez szefową amerykańskiego wywiadu Tulsi Gabbard nazwano w Rosji „detonacją bomby informacyjnej”. „Potwierdziła wszystko to, co Rosja powtarzała od wielu lat, a co Stany Zjednoczone i zachodnia propaganda usilnie negowały” – napisał w rosyjskim komunikatorze MAX politolog Władimir Korniłow, jeden z bardziej znanych w Federacji Rosyjskiej komentatorów. 

W jego ocenie wywiad USA miał poświadczyć istnienie „tajnych amerykańskich laboratoriów biologicznych”, w których testuje się na ludziach niebezpieczne substancje i patogeny. Tekst Korniłowa został następnie przetłumaczony na angielski i rozpowszechniony przez agregujące rosyjskie treści propagandowe pismo „Pravda”. 

Podobne ujęcia pojawiły się w innych rosyjskich mediach i wpisach prorosyjskich komentatorów. Przekaz ten dotarł również do Polski. „Tulsi Gabbard potwierdza to, co mówili Rosjanie o amerykańskich laboratoriach na Ukrainie” – napisał na Facebooku politolog i konserwatywny publicysta prof. Adam Wielomski. „Przyznam, że aż do tej chwili myślałem, że to rosyjska propaganda… Ale akurat ona miała dostęp do wszystkich tajemnic USA” – dodał. 

Jednak wbrew niektórym interpretacjom materiały amerykańskiego wywiadu nie potwierdzają istnienia tajnych amerykańskich laboratoriów broni biologicznej w Ukrainie, prowadzenia eksperymentów na ludziach czy prac nad rozwojem broni biologicznej. Narracja ta stanowiła jeden z głównych elementów rosyjskiego przekazu propagandowego od początku pełnoskalowej inwazji na Ukrainę.

Niespełna trzy tygodnie po inwazji na Ukrainę podkreślał, że działała tam sieć laboratoriów realizujących militarne programy biologiczne przy wsparciu Pentagonu.

– Po wielomiesięcznym przeszukiwaniu zasobów i akt wspólnoty wywiadowczej publikuję nowe dowody na długoletnie finansowanie przez rząd Stanów Zjednoczonych ponad 120 laboratoriów biologicznych w ponad 30 państwach – powiedziała 12 czerwca dyrektor Wywiadu Narodowego USA Tulsi Gabbard. 

Dodała, że wśród tych laboratoriów są obiekty zlokalizowane w Ukrainie, będące narażone na zniszczenie w związku z trwającą tam wojną. – Wspólnota wywiadowcza ostrzegała już wcześniej, że finansowane przez USA laboratorium biologiczne w Ukrainie prawdopodobnie przechowuje niebezpieczne patogeny i pozostaje narażone na utrzymujące się zagrożenia rosyjskim atakiem, przejęciem lub zniszczeniem – mówiła.

Nowością, którą miały przynieść informacje wywiadu, miało być ujawnienie „dowodów dotyczących pełnego istnienia i finansowania tych laboratoriów”. – Były one świadomie ukrywane przed wami, narodem amerykańskim – mówiła Gabbard. Według niej okłamywali Amerykanów w tej sprawie członkowie poprzedniej administracji USA oraz niektórzy przedstawiciele służby zdrowia. – Nie tylko kłamali, ale także grozili tym, którzy próbowali ujawnić prawdę – dodała. 

– Wiele z tych finansowanych przez rząd USA laboratoriów biologicznych prowadzi obecnie lub prowadziło wcześniej badania z wykorzystaniem niebezpiecznych i wysoce zakaźnych patogenów, co w niektórych przypadkach obejmowało niebezpieczne badania gain-of-function – kontynuowała.  

Te „dowody” to liczący cztery strony plik PDF opublikowany przez Biuro Dyrektora Wywiadu Narodowego (ODNI). Pierwsza strona zawiera materiały częściowo odtajnione w kwietniu przez Gabbard, a trzy pozostałe – materiały, które nie były tajne i zostały przez nią zatwierdzone do publicznego udostępnienia. Strony wyglądają jak slajdy z prezentacji. Skąd pochodzą konkretne informacje wiemy z opisu zamieszczonego przez wywiad USA w X. 

Pierwsza strona prezentacji to wersja robocza codziennego raportu wywiadowczego dla prezydenta USA, sporządzona po inwazji Rosji na Ukrainę i zawierająca informacje o zagrożeniach dla ukraińskiego laboratorium. To jedyny slajd, który zawiera odtajnione materiały. Dotyczą one Instytutu Eksperymentalnej i Klinicznej Medycyny Weterynaryjnej (IECVM) w Charkowie, który „prawdopodobnie przechowuje niebezpieczne patogeny i niemal na pewno pozostaje narażony na długotrwałe rosyjskie operacje informacyjne, przejęcie lub zniszczenie”. 

Z dokumentu wynika, że placówka specjalizuje się w medycynie weterynaryjnej, wirusologii i toksykologii, a jej badania koncentrowały się na diagnostyce i szczepionkach. Dokument wskazuje, że utworzony w 1920 r. IECVM mógł w przeszłości wspierać sowiecki program broni biologicznej (BW, ang. biological weapons). Istotnym elementem slajdu jest informacja, że na początku lat 2010. IECVM przechowywał setki patogenów i był jednym z ponad 40 ukraińskich laboratoriów objętych wsparciem amerykańskiego Programu Redukcji Zagrożeń Biologicznych (BTRP) prowadzonego przez Departament Obrony USA. 

Choć część infrastruktury została zmodernizowana, jeszcze w 2019 r. – jak wskazuje materiał – odnotowano braki w bezpieczeństwie biologicznym, szczególnie w pomieszczeniach, gdzie pracowano z bakteriami z rodzaju Brucella. Wśród odtajnionych fragmentów pojawia się także nazwa wąglika. Dokument wskazuje, że po wybuchu wojny Amerykanie analizowali sytuację w ukraińskich laboratoriach, a ówczesne raporty sugerowały, że placówkom nakazano zniszczyć przechowywane materiały. W analizie podkreślono, że IECVM „niemal na pewno pozostanie celem rosyjskich operacji informacyjnych”. 

Kolejny slajd nosi tytuł „Ukraina: ponad 40 zbudowanych i wspieranych laboratoriów”. Zawiera on mapę lokalizacji obiektów z informacjami o ich poziomie zabezpieczeń i typie badań (zwierzęce, ludzkie, oba). Wśród miast znajdują się m.in. Lwów, Winnica, Charków, Kijów i Odessa. Ta ostatnia placówka na mapie ma oznaczenie: „przechowywanie broni biologicznej”. Slajd wskazuje, że chodzi o „patogeny BW z czasów sowieckich”. W ramce niżej wymieniono m.in. wąglika, gruźlicę, MERS, SARS, Marburga, Ebolę, Lassa i dżumę. Mapa została przygotowana przez ODNI na podstawie danych rządowych i miała przedstawiać lokalizacje laboratoriów oraz zakres ich działalności. 

Trzecia plansza zawiera tabelę z czterema przykładowymi laboratoriami zbudowanymi za amerykańskie pieniądze w Ukrainie. Wymieniono m.in. laboratorium diagnostyczne w Chersoniu oraz Instytut Medycyny Weterynaryjnej Narodowej Akademii Nauk Rolniczych. Dofinansowanie liczone było w milionach dolarów na laboratorium i obejmowało projektowanie, budowę oraz wyposażenie. Jako wykonawcę wskazano firmę inżynieryjną z USA Black & Veatch, współpracującą z ukraińskimi podwykonawcami. Dane te – według opisu ODNI – pochodzą z publicznych materiałów Ambasady USA w Ukrainie. 

Czwarty slajd przedstawia instytucje zaangażowane we współpracę z ukraińskimi laboratoriami, w tym organizacje międzynarodowe, instytucje naukowe i podmioty związane z programami bezpieczeństwa biologicznego. Zawiera również przykłady projektów badawczych dotyczących chorób zakaźnych ludzi i zwierząt, takich jak ptasia grypa czy afrykański pomór świń. Według opisu ODNI informacje wykorzystane w dokumencie pochodzą ze źródeł otwartych. 

Czy rzeczywiście są to „nowe dowody”, jak twierdziła Tulsi Gabbard? Opis materiałów przygotowany przez sam wywiad temu przeczy. Jeden ze slajdów zawiera materiały pochodzące ze strony Ambasady USA w Ukrainie. Drugi został opracowany na podstawie informacji ze źródeł otwartych. Trzeci slajd to mapa przygotowana przez ODNI na podstawie danych rządowych USA. Odtajnione fragmenty zawiera jedynie pierwszy slajd, przedstawiający część roboczej wersji raportu wywiadowczego dla prezydenta. 

Gabbard w swoim wystąpieniu mówiła także o „nowych szczegółach dotyczących badań klinicznych prowadzonych w tych ośrodkach, które rodzą poważne wątpliwości etyczne, finansowe oraz związane z bezpieczeństwem”. Z opublikowanych materiałów nie wynika to jednak wprost, podobnie jak nie zawierają one potwierdzenia badań gain-of-function. Z kolei informacja o „ponad 40 laboratoriach w Ukrainie” odnosi się do placówek objętych wsparciem w ramach Programu Redukcji Zagrożeń Biologicznych (BTRP) prowadzonego przez Departament Obrony USA. 

Jak czytamy w publicznie dostępnych dokumentach Pentagonu z marca 2022 r., amerykański program wsparcia ukraińskich laboratoriów biologicznych istnieje od 2005 r. Celem BTRP jest zabezpieczenie pozostałości po radzieckich programach broni masowego rażenia.  

Pentagon poinformował, że USA zainwestowały w ten program ok. 200 mln dolarów, wspierając 46 laboratoriów, placówek ochrony zdrowia i ośrodków diagnostycznych. 

Cele programu obejmują modernizację infrastruktury, zabezpieczenie i inwentaryzację patogenów z czasów ZSRR, wyposażenie diagnostyczne, szkolenia personelu w zakresie wykrywania chorób zakaźnych oraz wsparcie nadzoru epidemiologicznego. 

Nie są to laboratoria tajne ani kontrolowane przez USA – pozostają własnością Ukrainy, a ich funkcjonowanie nie oznacza rozwijania broni biologicznej. Co więcej – współpraca USA i Ukrainy w tym zakresie ma na celu implementację Konwencji o Zakazie Broni Biologicznej i Toksycznej, której stronami są obydwa państwa. Konwencja zakazuje rozwijania, produkcji i magazynowania broni biologicznej, nie wykluczając badań o charakterze ochronnym.  

„Prokremlowska dezinformacja zaciera granicę między badaniami biologicznymi a bronią biologiczną, wzbudzając poczucie zagrożenia i jednocześnie dyskredytując Ukrainę” – opisuje tę narrację EUvsDisinfo. Unijny projekt analizujący kampanie dezinformacyjne zalicza teorię „amerykańskich biolabów”, gdzie rzekomo prowadzone są tajne programy broni biologicznej, do jednych z najbardziej rozpowszechnionych mitów związanych z wojną w Ukrainie. Według EUvsDisinfo narracja ta była używana wcześniej do podważania amerykańsko-ukraińskiej współpracy w zakresie ograniczania zagrożeń biologicznych, a następnie została zaadaptowana w kontekście wojny przeciwko Ukrainie. 

– Jeśli chodzi o laboratoria biologiczne, to jest to stary wymysł – powiedział amerykańskiemu nadawcy radiowemu NPR prof. Scott Radnitz, ekspert ds. Rosji postsowieckiej z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w Seattle. Według niego Rosja co najmniej od 2011 r. promuje narrację o laboratoriach, które w rzeczywistości są częścią programu Departamentu Obrony wspierającego badania w zakresie zdrowia publicznego w krajach postsowieckich. Według NPR rosyjska teoria w 2022 r. została podchwycona przez część amerykańskiej skrajnej prawicy. Podatny grunt miała dla niej stworzyć nieufność wobec rządu i pandemia COVID-19. – Obecny poziom polaryzacji politycznej w Stanach Zjednoczonych to dla rosyjskich propagandzistów okazja – mówił Radnitz. 

Materiały o laboratoriach Gabbard pokazała na kilka tygodni przed swoim odejściem ze stanowiska szefowej wywiadu – będzie nią do 30 czerwca, pod koniec maja ogłosiła rezygnację, tłumacząc ją diagnozą rzadkiego nowotworu kości u jej męża. 

Przedstawiając kopie dokumentów stwierdziła, że informacje o laboratoriach i ich finansowaniu „były celowo zatajane przez bardzo wpływowe osoby”, a każdego, kto twierdził inaczej, oskarżano o bycie „obcym agentem i zdrajcą Ameryki”. Wypowiedź ta odnosi się również do niej samej. 

Tulsi Gabbard to amerykańska polityczka i weteranka wojny w Iraku, znana z krytycznego podejścia do polityki USA i NATO wobec Ukrainy. Sugerowała, że USA i NATO współodpowiadają za eskalację wojny, sprzeciwiała się pomocy wojskowej dla Ukrainy i podnosiła kwestię laboratoriów biologicznych, za co była oskarżana o powielanie rosyjskiej propagandy. 

W marcu 2022 r. apelowała o zawieszenie broni w rejonie „25–30 laboratoriów finansowanych przez USA w Ukrainie”, argumentując, że ich uszkodzenie mogłoby doprowadzić do uwolnienia patogenów. Po fali ostrej krytyki wyjaśniała, że chodziło jej o obiekty pracujące z patogenami w strefie wojny, a nie o laboratoria broni biologicznej. 

Zarzuty dotyczące rzekomego programu broni biologicznej w Ukrainie były również przedmiotem działań ONZ zainicjowanych przez Rosję. W 2022 r. Wysoka Przedstawiciel ONZ ds. Rozbrojenia Izumi Nakamitsu poinformowała, że ONZ nie posiada informacji o takim programie. Po komunikacie Gabbard przypomniało o tym także ukraińskie MSZ, ponownie odrzucając oskarżenia o rozwijanie lub gromadzenie broni biologicznej i apelując o opieranie się na zweryfikowanych faktach.