Suplementy diety kupuje ponad 70 proc. Polaków, a witaminy i minerały stanowią największy segment tego rynku.
Wśród witamin jedną z popularniejszych jest witamina C. Wykorzystuje się ją m.in. jako „lek na przeziębienie” – przy pierwszych objawach tej choroby wiele osób odruchowo sięga po cytrynę albo tabletki z witaminą C.
O zainteresowaniu takim zastosowaniem witaminy C świadczą dane Google Trends, pokazujące, czego Polacy szukają w internecie. Co roku we wrześniu rośnie zainteresowanie frazą „witamina C na przeziębienie”. Utrzymuje się ono przez jesień i zimę, po czym spada wiosną, a więc pokrywa się z sezonem przeziębień.
Jest tylko jeden problem: badania naukowe nie dostarczyły przekonujących dowodów, że przyjmowanie witaminy C po zachorowaniu pomaga szybciej wyzdrowieć.
Stosowana na przeziębienie od prawie 100 lat
Jak wyjaśnia Agencja Badań Medycznych, witamina C, czyli kwas askorbinowy, jest jedną z najważniejszych witamin potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział w wielu procesach, m.in. wspiera układ odpornościowy. Ludzki organizm nie wytwarza jej jednak samodzielnie, więc musi być dostarczana z pożywieniem lub jako suplementy. „Wiele osób zastanawia się, czy suplementacja witaminy C może pomóc w ich zapobieganiu lub skróceniu czasu ich przebiegu” – zauważa Agencja, odnosząc się do przeziębień.
W krajach wysoko rozwiniętych przeziębienie jest jedną z głównych przyczyn wizyt u lekarza oraz nieobecności w pracy i w szkole. Jego objawy, takie jak katar, kichanie, ból gardła, kaszel, a czasem ból głowy i gorączka, może wywoływać ponad 200 typów wirusów. Przeziębienie jest infekcją wirusową, więc antybiotyki nie będą skuteczne w jego leczeniu.
„Witaminę C zaczęto proponować jako środek na infekcje dróg oddechowych już po jej wyizolowaniu w latach 30. XX wieku. Szczególną popularność zyskała w latach 70.” – czytamy w przeglądzie badań naukowych o wpływie tej witaminy na przeziębienie. W 2013 r. jego autorzy zauważyli, że stosowanie witaminy C w zapobieganiu i leczeniu przeziębienia od 70 lat pozostawało przedmiotem kontrowersji.
Pomaga nieznacznie, ale nie zawsze
Wpływ witaminy C na przeziębienie naukowcy badają od dziesięcioleci.
Wyniki kilkudziesięciu takich badań podsumowano w przeglądzie „Witamina C w zapobieganiu i leczeniu przeziębienia” opublikowanym w 2013 r. w recenzowanym czasopiśmie „Cochrane Database of Systematic Reviews”. Z przeglądu płyną trzy zasadnicze wnioski.
Po pierwsze badania nie wykazały jednoznacznie, by zażywanie witaminy C po wystąpieniu objawów łagodziło przebieg przeziębienia lub skracało czas choroby. „Nie zaobserwowano spójnego wpływu na czas trwania ani nasilenie [przeziębienia]” – czytamy.
Badania wykazały – i to jest drugi wniosek – że na czas trwania przeziębienia może wpłynąć regularna, codzienna suplementacja witaminy C rozpoczęta jeszcze przed zachorowaniem. Efekt ten jednak nie był spektakularny. „U dorosłych czas trwania przeziębień skrócił się o 8 proc., a u dzieci o 14 proc. U dzieci dawka 1–2 g dziennie skracała przeziębienie o 18 proc. Regularne przyjmowanie witaminy C zmniejszało również nasilenie przeziębień” – czytamy.
W praktyce oznacza to, że jeśli przyjmiemy, że przeziębienie trwa siedem dni, to wcześniejsza regularna suplementacja może je skrócić o pół dnia (ok. 13 godzin) u dorosłych, a u dzieci o około dobę.
Regularna suplementacja witaminy C nie zmniejsza jednak istotnie ryzyka zachorowania i jest to trzeci wniosek z badań. Wyjątkiem są osoby narażone na krótkie okresy bardzo intensywnego wysiłku fizycznego (badano maratończyków, narciarzy i żołnierzy). U nich suplementacja zmniejszała ryzyko zachorowania o około połowę.
Bardziej rytuał niż terapia
Prof. Agnieszka Szuster-Ciesielska, wirusolożka z Katedry Wirusologii i Immunologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uważa, że w popularnym przekonaniu o skuteczności witaminy C jest ziarno prawdy, ponieważ jej codzienna suplementacja może skracać czas przeziębienia.
„Ale ten efekt jest naprawdę skromny. Nie jest to różnica między «leżę plackiem» a «chodzę normalnie do pracy». Dobrze wiedzieć, że mówimy o efekcie w skali pół dnia, a nie o cudzie” – napisała w swojej analizie badań nad wpływem witaminy C na przeziębienie.
Złą wiadomością nazywa natomiast wyniki badań dotyczących skuteczności witaminy C przyjmowanej już po zachorowaniu. „Nie ma udowodnionego wpływu ani na czas trwania, ani na nasilenie przeziębienia. Czyli ten odruch «lecę po witaminę C, jak czuję, że bierze mnie coś z gardła» jest niestety bardziej rytuałem niż terapią” – oceniła.
Wirusolożka podkreśla, że odpowiedź na pytanie o skuteczność witaminy C w walce z przeziębieniem nie jest jednak „zero-jedynkowa”. „Coś tam robi, jeśli się ją bierze stale, choć efekt jest mały. Nic nie robi, jeśli się ją bierze dopiero w trakcie objawów. I nie chroni nas przed zachorowaniem” – podsumowuje.
Skąd wziął się ten mit
Za jego ojca można uznać Linusa Paulinga, amerykańskiego chemika i dwukrotnego laureata Nagrody Nobla. W 1970 r. Pauling wydał książkę „Witamina C i przeziębienie” (Vitamin C and the Common Cold), która wzbudziła ogromne zainteresowanie. Spopularyzował w niej przekonanie, że duże dawki tej witaminy zapobiegają przeziębieniom i łagodzą ich przebieg. Oparł się przy tym na analizie wcześniejszych badań, m.in. przeprowadzonych wśród dzieci ze szwajcarskiej szkoły narciarskiej. Na tej podstawie postulował stosowanie dużych dawek witaminy C w całej populacji. Późniejsze badania nie potwierdziły jednak jego oczekiwań dotyczących zapobiegania przeziębieniom.
Według prof. Szuster-Ciesielskiej mit ten nadal pozostaje wyjątkowo odporny na fakty.
Naukowczyni wiąże to z dostępnością witaminy C, utrwalonym zwyczajem jej stosowania na przeziębienie („bo robił tak dziadek, robiła mama, robi się to od dziesięcioleci”) oraz wrażeniem, że działa.
„Przeziębienia naprawdę przechodzą same w kilka dni, więc cokolwiek byśmy wzięli, mamy wrażenie skuteczności” – napisała prof. Szuster-Ciesielska w swojej analizie.
To klasyczny błąd poznawczy polegający na myleniu następstwa czasowego ze związkiem przyczynowo-skutkowym. Innymi słowy, gdy jedno zdarzenie następuje po drugim, błędnie uznajemy, że pierwsze wywołało drugie. „Zażyłem witaminę C, wyzdrowiałem, więc to dzięki niej. Nie. Wyzdrowiałbym i tak” – kwituje wirusolożka.