Eutanazja i wspomagane samobójstwo za granicą. Co z pochówkiem w Polsce?

„Japonka chciała zakończyć swoje życie poprzez eutanazję, dlatego wyjechała do Szwajcarii, gdzie prawo dopuszcza wspomagane samobójstwo” – taki post pojawił się 20 października na Facebooku. Podobne doniesienia można było znaleźć na portalu X.

Prawdziwa historia z jednym „ale”

Do takiego zdarzenia rzeczywiście doszło. W listopadzie 2018 r. cierpiąca na zanik wieloukładowy (MSA; nieuleczalna choroba, która prowadzi do obumierania komórek nerwowych w różnych obszarach mózgu i rdzenia kręgowego) 51-letnia Japonka Mina Kojima poddała się procedurze wspomaganego samobójstwa. Wcześniej wyraziła taką wolę i skorzystała z pomocy jednej ze szwajcarskich fundacji.

W czerwcu 2019 r. japoński publiczny nadawca NHK opublikował reportaż pokazujący przygotowania do wyjazdu, pobyt w szpitalu, pełną procedurę (m.in. to, jak Mina sama odłącza się od kroplówki, w której znalazła się mieszanka przygotowana przez lekarza – red.) i śmierć 51-latki. Towarzyszyły jej w tym dwie siostry, które później w rozmowie z mediami mówiły, że „odeszła szczęśliwa”.

Eutanazja i pomoc w samobójstwie są w Japonii karane. Art. 202 Kodeksu karnego stanowi, że „osoba, która nakłania inną osobę do popełnienia samobójstwa lub udziela jej w tym pomocy, albo zabija inną osobę na jej żądanie lub za jej zgodą, podlega karze pozbawienia wolności albo ograniczenia wolności na okres nie krótszy niż 6 miesięcy i nie dłuższy niż 7 lat”.

Nie jest to jednak równoznaczne z penalizowaniem osób, które towarzyszyły zmarłej w poddaniu się wspomaganemu samobójstwu w kraju, w którym procedura jest legalna. Nie ma też doniesień, by siostry Miny zostały oskarżone o współudział po powrocie do Kraju Kwitnącej Wiśni.

Mając na uwadze ten przypadek, postanowiliśmy sprawdzić przepisy obowiązujące w tym zakresie w Polsce. Wcześniej trzeba jednak uporządkować terminologię.

Terminologia 

Eutanazja i wspomagane samobójstwo to nie to samo – tych pojęć nie można stosować zamiennie.

Najczęściej występujący podział obejmuje eutanazję czynną, która oznacza podanie przez lekarza środków nasennych lub zwiotczających mięśnie w celu intencjonalnego pozbawienia życia pacjenta na jego wyraźne życzenie, oraz bierną, polegającą na odstąpieniu od leczenia lub na odłączeniu od aparatury, także na żądanie pacjenta i przy udziale doktora.

Są kraje, które dopuszczają jedną formę, a drugiej nie. Jednym z nich jest Szwajcaria. Tam eutanazja jest zakazana, ale wspomagane samobójstwo już nie – z takiej możliwości można korzystać od lat 40. XX w. Konieczny jest nadzór lekarza. Warunkiem jest też nieczerpanie korzyści majątkowych z tego tytułu przez klinikę.

Eutanazja i wspomagane samobójstwo w Polsce – przepisy

W Polsce eutanazja i wspomagane samobójstwo są zakazane, traktowane jak zabójstwo i penalizowane na podstawie art. 150 Kodeksu karnego.

Na taki sam okres można trafić do więzienia za namawianie lub pomoc w targnięciu się na własne życie (art. 151 k.k.). Nie jest to tożsame z definicją wspomaganego samobójstwa, ale stanowi podstawę do ukarania osób, które umożliwiłyby i stworzyłyby warunki do popełnienia takiego czynu.

Eutanazja przeszkodą do sprowadzenia zwłok?

Kwestie związane z transportem zwłok z zagranicy są zawarte w ustawie z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych oraz wydanych na jej podstawie aktach wykonawczych: rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi oraz rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2007 r. w sprawie wydawania pozwoleń i zaświadczeń na przewóz zwłok i szczątków ludzkich.

Zgodnie z art. 14 ust. 4 ustawy z 1959 r., aby sprowadzić zwłoki lub prochy do Polski, należy uzyskać pozwolenie starosty właściwego ze względu na miejsce, w którym zwłoki i szczątki mają być pochowane. Musi ono być skonsultowane z państwowym powiatowym inspektorem sanitarnym. Niezbędne jest też zaświadczenie polskiego konsula oraz opinia Głównego Inspektoratu Sanitarnego, ale tylko w aspekcie ewentualnych chorób zakaźnych u osoby zmarłej.

Wniosek o przewiezienie zwłok z innego kraju musi zawierać podstawowe dane, takie jak imiona i nazwiska oraz miejsce pochówku, a także środek transportu, którym zwłoki mają być przewożone.

Z tego nie wynika jeszcze jasno, czy przyczyna zgonu może być powodem odmowy przetransportowania zwłok do Polski. Stanowisko MSZ jest jednak w tym zakresie jednoznaczne.

Problemy występują tylko w przypadku stwierdzenia choroby zakaźnej. W takich sytuacjach wymagane jest szczególne postępowanie ze zwłokami, a pozwoleń nie wydaje się przed upływem dwóch lat od dnia zgonu.

Głośna sprawa artystki

„10 maja 2024 r. w Szwajcarii odeszła tak, jak żyła – na własnych warunkach” – taki napis pojawił się na nekrologu Barbary Nawratowicz-Stuart. Pogrzeb odbył się 15 października na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Artystka kabaretowa, współzałożycielka Piwnicy Pod Baranami i dziennikarka radiowa zmarła w wieku 91 lat.

Dlaczego musiało minąć aż pięć miesięcy, zanim prochy artystki zostały złożone w kolumbarium? Można się domyślać, że chodziło o kwestie proceduralne. Nawratowicz-Stuart zdecydowała się na wspomagane samobójstwo w Szwajcarii, skąd trzeba było sprowadzić jej spopielone zwłoki.

Dlaczego zdecydowała się w taki sposób zakończyć swoje życie?

– Basia zadzwoniła do mnie w kwietniu (2024 r. – red.). Zapytała, czy mocno siedzę w fotelu. Powiedziała, że wyśle mi swoje prochy i się roześmiała. Dla niej życie straciło sens. Już wtedy słabła, straciła wzrok. Dobijało ją, że nie widziała twarzy innych i nie mogła odpisywać na maile – tak o ostatnich tygodniach życia artystki opowiadał Bogdan Micek w rozmowie z „Gazetą Wyborczą”.

Ten przypadek potwierdza, że wspomagane samobójstwo nie jest przeszkodą do sprowadzenia zwłok do Polski.

Nieznana skala

W Polsce eutanazja i wspomagane samobójstwo – podobnie jak w Japonii – są niemożliwe. Jak widać na przykładzie Barbary Nawratowicz-Stuart, Polacy korzystają jednak z możliwości oferowanych w innych krajach i poddają się takim procedurom. Jak często? Tego nie da się oszacować, bo żadna z polskich instytucji nie prowadzi rejestru zagranicznych zgonów pod względem takiej przyczyny.

Podobne stanowisko zajęło MZ. „Główny Inspektorat Sanitarny nie prowadzi wykazu, jak również nie zbiera od państwowych powiatowych inspektorów sanitarnych stanowisk dotyczących sprowadzenia zwłok lub szczątków z zagranicy w celu ich pochowania” – czytamy w mailu do redakcji.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie posiada takich danych, „ponieważ nie ma ku temu podstaw prawnych”.

Podsumowanie

Z dostępnych informacji trudno wyciągnąć wniosek, że prochy Miny Kojimy pozostały w Szwajcarii z powodu zakazu sprowadzania do Japonii zwłok lub prochów osób zmarłych w wyniku wspomaganego samobójstwa. Miejscowe prawo nie reguluje tych kwestii.

W Polsce eutanazja i wspomagane samobójstwo są zakazane, a władze państwowe nie posiadają danych dotyczących liczby zgonów obywateli polskich poza granicami kraju z przyczyn podanych powyżej. Skala zjawiska jest więc niemożliwa do oszacowania. Nie wiadomo, ilu Polaków rocznie podejmuje działania zmierzające do zakończenia życia „na własnych warunkach”.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych wprost przyznaje, że eutanazja i wspomagane samobójstwo nie mogą być przyczyną odmowy sprowadzenia zwłok lub prochów do kraju. Na przeszkodzie mogą stanąć względy sanitarne, ale tylko na określony czas.