81. rocznica i spór o Tajwan. Czy Japonia przekazała wyspę Chinom?

25 października Dowództwo Wschodniego Teatru Działań chińskiej armii zamieściło w internecie plakat zatytułowany „Powrót”. Na plakacie chińska armia zestawiła fotografie z 1945 roku ze współczesnymi myśliwcami i okrętami wojennymi. Materiał ukazał się 25 października, czyli dokładnie 81 lat po tym, jak Japończycy skapitulowali w Tajpej. Chińscy wojskowi opatrzyli grafikę komunikatem, w którym powołali się na tamte wydarzenia jako dowód chińskiej władzy nad Tajwanem.

W tym samym czasie CCTV pokazała Tajwan z kosmosu. Zdjęcia z satelitów Jilin-1 pokazują między innymi centrum Tajpej, miejscowy port i Narodowe Muzeum Pałacowe. W ten sposób Chińczycy przedstawili wyspę jako część własnego terytorium.

We wtorek, 27 października, głos zabrał Wellington Koo, tajwański minister obrony, który nazwał publikację zdjęć „elementem wojny poznawczej”. Jego zdaniem Pekin wykorzystuje rocznicę, by wpłynąć na światową opinię publiczną. Przypomniał, że państwo rządzone dziś przez chińskich komunistów nie brało udziału w wydarzeniach z 1945 roku. 

Kto przejął Tajwan po Japonii?

Japonia przejęła Tajwan w 1895 roku na mocy traktatu kończącego wojnę z Chinami. Straciła nad nim kontrolę w wyniku przegranej II wojny światowej, czyli w 1945 roku. 25 października w Tajpej odbyła się uroczystość, w czasie której japoński gubernator Tajpei Andō Rikichi podpisał dokument kapitulacyjny. Przyjął go Chen Yi, reprezentujący Republikę Chińską rządzoną wówczas przez Czang Kaj-szeka.

W Chinach trwał konflikt między Czang Kaj-szekiem a komunistami Mao Zedonga. Cztery lata po zakończeniu wojny z Japonią komuniści opanowali niemal cały kontynent. 1 października 1949 roku Mao ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Rząd Czang Kaj-szeka wycofał się na Tajwan, gdzie Republika Chińska funkcjonuje do dziś.

Do tych właśnie wydarzeń odniósł się 27 października tajwański minister obrony Wellington Koo: 

Chińska Republika Ludowa nigdy nie kontrolowała Tajwanu. Pekin twierdzi jednak, że po zwycięstwie komunistów w 1949 roku nowy rząd przejął prawa Republiki Chińskiej, również te dotyczące wyspy. Takie stanowisko przedstawił m.in. szef MSZ Chin Wang Yi w grudniu 2025 roku.

Władze w Tajpej się z tym nie zgadzają. Twierdzą, że Republika Chińska nadal istnieje – ma własny rząd, armię oraz administrację. Pekin uważa natomiast, że reprezentuje całe Chiny, łącznie z Tajwanem.

Japonia oddała Tajwan. Ale komu?

Alianci już w 1943 roku zapowiedzieli, że w razie ich zwycięstwa Japonia będzie musiała zwrócić Tajwan Republice Chińskiej. Zapisali to w deklaracji kairskiej, a dwa lata później potwierdzili w deklaracji poczdamskiej. Sprawa okazała się jednak trudniejsza w momencie, kiedy przyszło do podpisania pokoju.

W 1951 roku Japonia zrzekła się w traktacie z San Francisco wszystkich praw do Tajwanu oraz wysp Penghu. Dokument nie wskazywał jednak, kto ma przejąć suwerenność nad tym terytorium. Rok później Tokio podpisało osobny traktat z Republiką Chińską, ale również w nim nie zapisano wyraźnego przekazania, kto ma władać Tajwanem. Sytuacja była co najmniej niejasna.  

Amerykanie dostrzegali ten problem jeszcze przed zawarciem obu porozumień. 27 czerwca 1950 roku prezydent Harry Truman zdecydował o wysłaniu VII Floty w rejon Tajwanu. Jednocześnie odniósł się do przyszłości wyspy. 

Formoza to dawna nazwa Tajwanu. W czasie kiedy Truman wygłaszał oświadczenie, Tajwanem rządził już Czang Kaj-szek, który przegrał wojnę domową z komunistami Mao Zedonga. Amerykański prezydent nie przesądzał jednak, do kogo Tajwan powinien ostatecznie należeć.

Pekin przywołuje dziś „deklarację kairską” i poczdamską jako dowody chińskich praw do wyspy. Pomija przy tym spór o znaczenie późniejszych traktatów pokojowych. Japonia zrzekła się w nich praw do Tajwanu, ale nie wskazała Chińskiej Republiki Ludowej jako państwa, któremu je przekazuje.