Ukraińcy nie postawili krzyża dla dowódcy UPA w miejscu masakry Polaków

„Na miejscu zbrodni wołyńskiej Ukraińcy odsłonili krzyż ku czci dowódcy UPA!” – ogłosił w serwisie X polityk Konfederacji Paweł Usiądek. Jak relacjonował, tym dowódcą był Petro Gudzowaty „Oczeretenko”, związany z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i służący w ukraińskich formacjach współpracujących z III Rzeszą. „Dziś jest przedstawiany przez część ukraińskich środowisk jako «legendarny dowódca»” – napisał Usiądek.

W Polsce organizacje ukraińskich nacjonalistów kojarzą się przede wszystkim z mordami polskiej ludności dokonanymi w czasie II wojny światowej. Usiądek zasugerował, że lokalizacja krzyża miała związek z takimi zbrodniami. „Nie był to przypadkowy wybór miejsca. Uroczystość odbyła się w Botyniu – miejscowości związanej ze zbrodniami na Polakach podczas rzezi wołyńskiej” – napisał. Jego wpis z 23 czerwca zebrał ponad tysiąc polubień, a ponad 500 kont podało go dalej.

Podobnie w artykułach z 23 czerwca sprawę przedstawiło kilka serwisów internetowych. „Krzyż dla dowódcy UPA na Wołyniu. Kontrowersyjna uroczystość w miejscu zbrodni na Polakach” – podał serwis Newsmax Polska. „Na miejscu zbrodni wołyńskiej odsłonięto krzyż ku czci dowódcy UPA” - pisał Tygodnik Solidarność. „Pomnik na miejscu masakry Polaków. Dowódca UPA uhonorowany na Wołyniu” – tak przedstawił to serwis Kresy24, uznając lokalizację pomnika za „szczególnie bulwersującą”. 

Informacje o tym wydarzeniu znajdujemy w źródłach ukraińskich: lokalnych serwisach internetowych z obwodu wołyńskiego. „W niedzielę w wołyńskiej wsi odsłonięty zostanie krzyż pamiątkowy ku czci legendarnego dowódcy UPA” – pisał w ubiegłym tygodniu ukraiński serwis Volyn o wydarzeniu zaplanowanym na 21 czerwca we wsi Botyń.

Obszerną, ilustrowaną zdjęciami relację z tego wydarzenia zamieścił 23 czerwca serwis społeczności podhajcowskiej Gromada Podhajce. „Między wsiami Romanów i Botyń potomkowie sotnika UPA Petra Gudzowatego postawili ku jego czci pamiątkowy kamienny krzyż” – czytamy.

Na zdjęciach z uroczystości widać biały krzyż z tryzubem ustawiony obok pamiątkowej tablicy. Po obu stronach krzyża powiewają dwie flagi – państwowa Ukrainy oraz czarno-czerwona, historycznie kojarzona z OUN-UPA. Fotografie i relacje wskazują, że w uroczystości wzięło udział kilkadziesiąt osób, w tym członkowie rodziny Gudzowatego, duchowni, harcerze, przedstawiciele lokalnych władz oraz okoliczni mieszkańcy.

Krzyż upamiętnia żyjącego w latach 1912–1946 „Oczeretenkę”, który był sotnikiem (kapitanem) Ukraińskiej Powstańczej Armii, a także żołnierzem ukraińskich formacji podporządkowanych niemieckiemu dowództwu. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi Bojowej I klasy Gudzowaty zginął 29 stycznia 1946 r. – popełnił samobójstwo w kryjówce pod wsią Botyń, otoczony przez NKWD.

UPA, której Gudzowaty był oficerem sztabowym, jest uznawana przez polskie państwo za sprawcę ludobójstwa na Polakach na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w latach 1943–1945. Według szacunków IPN zginęło wtedy od 80 do 120 tys. Polaków.

W Ukrainie bojownicy UPA są jednak uznawani za bohaterów narodowych walczących o niepodległość Ukrainy ze Związkiem Sowieckim. „Historia naszej Niepodległości pisana jest od wieków, a każdy z jej bohaterów zasługuje na wieczną pamięć” – zachęcał do udziału w odsłonięciu krzyża serwis społeczności podhajcowskiej.

Z informacji w ukraińskich serwisach wynika, że wybór miejsca rzeczywiście nie był przypadkowy, chociaż nie miał żadnego związku z rzezią wołyńską.

„W tym roku przypada 80. rocznica śmierci sotnika UPA, dlatego też lokalny historyk Wołodymyr Czajkowski zainicjował postawienie krzyża pamiątkowego w pobliżu miejsca jego śmierci” – napisała Gromada Podhajce.

W lokalnych serwisach czytamy, że w pobliżu znajdowało się gospodarstwo, w którym w 1946 r. schronił się ranny Gudzowaty. Według serwisu Volyn 29 stycznia 1946 r. kryjówkę rannego dowódcy UPA otoczył oddział ok. stu enkawudzistów, którzy nie zdołali pojmać go żywcem. Gudzowaty wolał popełnić samobójstwo, niż wpaść w ręce Sowietów.

Polskie serwisy internetowe i Usiądek nie wspominają, że krzyż postawiono w pobliżu miejsca śmierci Gudzowatego. Zamiast tego łączą lokalizację krzyża z miejscem rzezi wołyńskiej – bo Botyń jest „miejscowością związaną ze zbrodniami na Polakach podczas rzezi wołyńskiej”, albo sam pomnik miał stanąć „na miejscu zbrodni wołyńskiej”, „na miejscu masakry Polaków”. Najwięcej informacji na ten temat dostarczają Kresy24, pisząc: „uroczystość odbyła się w miejscowości, w której w 1943 r. Ukraińcy zamordowali Polaków uprowadzonych z innych miejscowości”.

Czy takie wydarzenia rzeczywiście miały miejsce? Owszem. Informacje o Botyniu znajdujemy w monografii „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945” autorstwa Władysława i Ewy Siemaszków. Wynika z nich, że w 1943 r. Ukraińcy zamordowali tam trzech Polaków, w tym dwóch mieszkańców okolicznych miejscowości. Monografia opisuje drastyczne okoliczności tych trzech zbrodni.

Twierdzenie, że w Botyniu w czasie rzezi wołyńskiej zamordowano Polaków uprowadzonych z innych miejscowości, jest więc zgodne z ustaleniami historyków. Nie oznacza ono jednak, że krzyż dla Gudzowatego stanął w miejscu którejkolwiek z tych zbrodni. Nie ma podstaw, by twierdzić, że inicjatorzy postawienia krzyża uwzględniali te zbrodnie, wybierając miejsce.