„Masza i Niedźwiedź”. Bajkowa forma rosyjskiej propagandy?

Wyobraźmy sobie, że polscy politycy zakopali topór wojenny i zjednoczyli się wokół bajki? To trudne, prawda? A tak właśnie stało się w Wielkiej Brytanii.

Poseł Liberalnych Demokratów Tom Gordon napisał list do ministrów z prośbą o weryfikację niektórych scen z bajki „Masza i Niedźwiedź” pod kątem zarzutów, że może ona przyczyniać się do ocieplania wizerunku Kremla. Dokument podpisało ponad 50 parlamentarzystów.

Poseł postawił bardzo poważne zarzuty. Jego zdaniem bajka „promuje zgodny z linią Kremla przekaz skierowany do dzieci w wieku zaledwie trzech lat (…), otwarcie militaryzuje dzieci, wspiera machinę wojenną Putina i promuje pozytywny obraz Rosji wśród ogromnej publiczności”. Skrytykował również Netflix, który pozyskał prawa do dwóch kolejnych sezonów kreskówki, w której – jak napisał – „Masza pojawia się nawet w mundurze wojskowym”. „To jest niedopuszczalne i, szczerze mówiąc, obraźliwe, szczególnie w czasie, gdy Putin nadal prowadzi wojnę w Ukrainie” – napisał Gordon.

Polityk opublikował również pełną treść listu oraz nazwiska innych parlamentarzystów, którzy go podpisali. Sygnatariusze zgodzili się, że w opinii publicznej stopniowo „normalizuje się wizerunek Rosji”, a sankcje nałożone na zbrodniczy reżim po 24 lutego 2022 r. są stopniowo łagodzone.

Jako przykład Gordon wskazał Eurowizję, której dyrektor Martin Green nie wykluczył powrotu Rosji do udziału w konkursie.

Soft power (miękka siła) to budowanie pozytywnego wizerunku kraju nie poprzez nacisk, lecz za pomocą kultury i rozrywki. Nie musi być równoznaczna z propagandą, ale bywa jej narzędziem. Pojęcie to w 1990 r. wprowadził amerykański politolog Joseph Nye.

Najłatwiej zobrazować to na konkretnych przykładach. Korea Południowa buduje wpływy i zwiększa zainteresowanie swoim krajem dzięki K-popowi, Japonia – za sprawą anime, Indie kojarzone są m.in. z jogą i kinem Bollywood, a Włochy od lat korzystają z popularności swojej kuchni.

Granica między soft power a propagandą zaciera się wtedy, gdy kultura jest wykorzystywana do osiągania celów politycznych. Taki właśnie zarzut pojawia się w kontekście „Maszy i Niedźwiedzia”. Zdaniem części brytyjskich parlamentarzystów Rosja, która słynie m.in. z baletu i literatury, wykorzystuje tę bajkę do kreowania wizerunku kraju „przyjaznego” i „normalnego”, mimo trwającej wojny w Ukrainie.

W liście Gordon postawił „Maszy i Niedźwiedziowi” kilka konkretnych zarzutów. W jednym z odcinków dziewczynka, pilnując grządki swojego futrzanego przyjaciela, ma na głowie czapkę z daszkiem z niebieskim otokiem i czerwoną gwiazdą, przypominającą nakrycie głowy używane przez NKWD – brutalną policję polityczną ZSRR.

Rok po aneksji Krymu, w 2015 r., Masza ponownie pojawiła się w tej stylizacji – tym razem w poście promocyjnym opublikowanym w mediach społecznościowych. „Hej, jestem teraz w armii” – napisano. Wpis został później usunięty. Zdaniem posłów była to „aktywna normalizacja radzieckiej ikonografii wojskowej dla globalnej publiczności małych dzieci”.

Dostało się też producentowi bajki – studiu Animaccord. Choć firma przeniosła się z Moskwy na Cypr, to – zdaniem grupy brytyjskich parlamentarzystów – nadal płaci podatki w Rosji. Studio kategorycznie odrzuciło zarzuty o szerzenie propagandy.

„Seria nie zawiera żadnych politycznych przekazów, a wszelkie żądania są niepoparte jej treścią. Animaccord działa w pełnej zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Twierdzenia przeciwne są fałszywe, nieodpowiedzialne i pozbawione podstaw dowodowych” – poinformowała „The Guardian” Melanie Bonvicino, rzeczniczka Animaccord.

„Masza i Niedźwiedź” mają jednak jeszcze innych przeciwników. Działania brytyjskich parlamentarzystów skomentował szef Centrum Przeciwdziałania Dezinformacji przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, Andrij Kowalenko.

„«Masza i Niedźwiedź» to jeden z tych produktów Federacji Rosyjskiej, które powinny zostać ograniczone w cywilizowanym świecie” – napisał na Telegramie. „Cieszy mnie, że brytyjscy parlamentarzyści w pełni popierają to stanowisko i wystąpili z żądaniem zakazu. Ta produkcja jest narzędziem propagandy i rosyjskiej soft power, która bezpośrednio promuje tamtejszą wizję kulturową i jest skierowana do dzieci” – dodał.

W jego opinii rosyjska propaganda nie omija najmłodszych. Już od wczesnego dzieciństwa są oni indoktrynowani, by postrzegali ten kraj zgodnie z wizją kreowaną przez władze w Moskwie. Kowalenko zaapelował o zakaz emisji bajki i nałożenie sankcji na studio Animaccord, producenta serialu.

Bardzo ostro zareagował też minister spraw zagranicznych Estonii Margus Tsahkna.

W Polsce podobna dyskusja przetoczyła się w 2007 r. Nie dotyczyła jednak tak poważnych kwestii politycznych czy militarnych, lecz obyczajowych. Ówczesna rzeczniczka praw dziecka Ewa Sowińska oznajmiła w rozmowie z „Wprost”, że jeden z bohaterów „Teletubisiów” może być przedstawicielem społeczności LGBT.

– Zauważyłam, że Tinky Winky ma damską torebkę, ale nie skojarzyłam, że jest chłopcem. W pierwszej chwili pomyślałam, że ta torebka musi temu Teletubisiowi przeszkadzać. Taki balast niepotrzebny. Później się dowiedziałam, że może się za tym kryć jakiś homoseksualny podtekst – mówiła działaczka.

Ówczesny marszałek Sejmu Ludwik Dorn miał później w prywatnych rozmowach apelować do polityczki Ligi Polskich Rodzin, by „nie ośmieszała urzędu”. W sondażu Wirtualnej Polski wypowiedź Sowińskiej uznano za największą wpadkę IV RP. Sprawa zakończyła się „oczyszczeniem Homo-Tubisia” z podejrzeń.

Nie ma jednoznacznych dowodów na to, że „Masza i Niedźwiedź” jest narzędziem propagandy Kremla. Nie da się nawet potwierdzić, że serial stanowi element rosyjskiej soft power, choć ta z definicji jest trudna do udowodnienia i zmierzenia. Zarzuty opierają się przede wszystkim na interpretacji poszczególnych odcinków i materiałów promocyjnych, podczas gdy producent stanowczo im zaprzecza.

Serial jest jedną z najpopularniejszych produkcji dla dzieci na świecie. Odcinek „Przepis na katastrofę”, opublikowany w serwisie YouTube, wyświetlono ponad 4,6 mld razy. Trudno znaleźć część serii, która miałaby mniej niż kilkaset milionów odsłon. Siedmiominutowe przygody małej dziewczynki i jej emerytowanego cyrkowego przyjaciela są uwielbiane na całym świecie, także w Polsce.