Jak cyfrowe platformy drenują mózgi dzieci i młodzieży

Rodzicom może się wydawać, że cyfrowy świat to tylko dodatek do życia. Nic bardziej mylnego. Dla dzieci i młodzieży to przestrzeń, w której uczą się, rozmawiają, bawią, znajdują akceptację oraz... wsparcie. Wiedzą to producenci aplikacji i cyfrowi giganci. To im zależy, by użytkownik w sieci spędzał jak najwięcej czasu. To od nich pochodzą powiadomienia, spersonalizowane treści, mechanizmy nagradzania, autoodtwarzanie, nieskończone przewijanie, mikropłatności, lootboxy, szybkie bodźce oraz wszystko, co przyciągnie uwagę - zwracają uwagę eksperci z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

To nie ich wina

Winą za zbyt długie spędzanie czasu w świecie online najczęściej obarcza się młodych ludzi. Czy słusznie? Podczas XIII Ogólnopolskiej Konferencji „Uzależnienia – Polityka, Nauka, Praktyka” uznano, że winne są raczej koncerny projektujące środowisko, z którego trudno wyjść.

Dlaczego? Platformy cyfrowe są projektowane tak, aby zatrzymywać użytkowników jak najdłużej. A potem „jeszcze chwilę”. W przypadku dzieci i nastolatków, które dopiero uczą się regulować emocje i kontrolować impulsy, jest to szczególnie trudne. Rozmowa o uzależnieniach behawioralnych i problemowym korzystaniu z internetu musi obejmować nie tylko rodzinę i szkołę, ale także odpowiedzialność twórców platform cyfrowych. Nie można oczekiwać, że dziecko samo poradzi sobie z mechanizmami zaprojektowanymi po to, by przyciągać i utrzymywać jego uwagę – podkreślają eksperci z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

– Do tej pory regulacje cyfrowe koncentrowały się głównie na tym, co platformy internetowe zawierają, np. nielegalnych treściach czy naruszeniach prywatności. Dziś coraz częściej pytamy także o to, co robią same platformy: jak poprzez swój design kształtują zachowania użytkowników i wzmacniają kompulsywne zaangażowanie, m.in. dzięki mechanizmom nagradzania, algorytmicznemu selekcjonowaniu treści czy eliminowaniu naturalnych punktów zatrzymania. Początek 2026 r. pokazał, że uzależniający design staje się realnym wyzwaniem prawnym: w marcu amerykańska ława przysięgłych uznała Meta i YouTube za odpowiedzialne za takie rozwiązania, a Komisja Europejska we wstępnych ustaleniach wskazała na naruszenie Digital Services Act (DSA) przez TikToka. Procedowany Digital Fairness Act może dodatkowo wzmocnić ochronę użytkowników, zwłaszcza dzieci. Jesteśmy w punkcie zwrotnym – teraz kluczowe będzie nie tylko rozpoznanie problemu, ale też jego precyzyjne zdefiniowanie, pomiar i skuteczne egzekwowanie odpowiedzialności platform – mówi Sabina Korona-Rudzka, kierownik Działu Prawnego Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Za dużo przed ekranem? To też. Ale..

Według KCPU problem nie polega wyłącznie na liczbie godzin spędzanych przed ekranem. Kluczowe jest to, w jakim celu młody człowiek korzysta z internetu i co dzieje się wtedy z jego snem, relacjami, nauką, ruchem oraz samopoczuciem.
 

Oznacza to, że internet staje się nie tylko źródłem wiedzy czy rozrywki, ale także narzędziem regulowania emocji. Z badań KCPU wynika, że ponad połowa uczniów klas siódmych i niemal dwie trzecie uczniów trzecich klas szkół ponadpodstawowych często, bardzo często lub zawsze korzysta z internetu, aby poradzić sobie z nudą. Podobne odsetki dotyczą biernego przeglądania mediów społecznościowych bez wchodzenia w interakcje z innymi. To cyfrowe dryfowanie – bezcelowe przewijanie treści, bez rozmowy, twórczości i realnego odpoczynku.

– Dla wielu wygląda to znajomo: dziecko miało tylko sprawdzić wiadomość, ale po kilkudziesięciu minutach nadal zajmuje się telefonem. Miało odpocząć, ale jest bardziej zmęczone. Miało zasnąć, ale kolejny film uruchomił się sam. Miało być w kontakcie z innymi, ale kończy dzień z poczuciem pustki i porównywania się do świata z ekranu – mówi dr n. med. Bogusława Bukowska, Dyrektor Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Raport „Młodzież 2025” pokazuje, że uczniowie spędzają w internecie średnio pięć godzin dziennie. To o około dwie godziny więcej niż w 2013 r. Jednocześnie od lat obserwuje się spadek odsetka uczniów korzystających z internetu w sposób bezpieczny oraz wzrost liczby osób narażonych na problemowe korzystanie z sieci.
 

Nie znaczy to jednak, że nowe technologie są wyłącznie zagrożeniem. Wspierają m.in. edukację, rozwój pasji czy kontakt z rówieśnikami. Młodzi ludzie korzystają z internetu także w sposób aktywny i wartościowy: angażują się w inicjatywy społeczne, tworzą treści, zdobywają wiedzę, rozwijają zainteresowania i dbają o kondycję.

• Nie chodzi o całkowite zakazanie młodym korzystania ze świata online, ale o projektowanie go w sposób odpowiedzialny.
• Potrzebna jest także profilaktyka uzależnień behawioralnych, rozumiana jako stały element polityki zdrowia publicznego i edukacji szkolnej.
• Ważny jest rozwój kompetencji cyfrowych, rozmowa bez oceniania, ustalanie zasad korzystania z urządzeń oraz uważność na sygnały alarmowe.
• Należy wzmacniać to, co chroni: relacje, sen, ruch, wsparcie rówieśnicze i rodzinne.
   

Z projektu badawczego „Brzdąc 4.0”, dotyczącego dzieci w wieku 4–6 lat, wynika, że dyskusji o ekranach nie można sprowadzać do prostego hasła: „ekrany szkodzą” albo „ekrany nie szkodzą”. Znaczenie ma kontekst: pora dnia, rodzaj treści, sposób korzystania, obecność dorosłego oraz to, czy ekran nie zastępuje snu, ruchu, zabawy, kontaktu z opiekunem i doświadczeń społecznych. To ważne, ponieważ im wcześniej dziecko uczy się, że napięcie, nuda czy płacz można „wyciszyć” ekranem, tym trudniej później budować zdrowe nawyki cyfrowe.

– Rodzice, szkoły, poradnie, specjaliści ochrony zdrowia psychicznego i instytucje publiczne mają do odegrania ogromną rolę. Ale równie ważne jest jasne postawienie pytania o odpowiedzialność platform cyfrowych: czy środowisko, w którym dziecko spędza kilka godzin dziennie, jest projektowane z myślą o jego bezpieczeństwie, czy przede wszystkim o maksymalnym zaangażowaniu? – podsumowuje dr n. med. Bogusława Bukowska z KCPU.

Rodzice muszą zdawać sobie sprawę, że dziś dzieci i młodzież nie dorastają wyłącznie w domach, szkołach i na podwórkach. Dorastają także w aplikacjach.

Przeczytaj też: Ursula von der Leyen zakaże dzieciom Internetu? To nieprawda