Raport: dezinformacja medyczna osiągnęła skalę przemysłową

Dominował „lex szarlatan”

W opisanym okresie pojawiły się 8393 publikacje i wpisy dotyczące dezinformacji medycznej. Dotarły one do 883 mln odbiorców i wygenerowały dodatkowo 9136 komentarzy internautów (analizowanych osobno). O skali debaty zadecydował spór wokół nowelizacji ustawy o prawach pacjenta, potocznie zwanej „lex szarlatan”. Temat ten dopowiada za 64 proc. publikacji i 76 proc. ich zasięgu.

Dyskusja o dezinformacji zdrowotnej, zwykle dominująca w mediach branżowych lub zamkniętych forach, trafiła do głównego nurtu debaty politycznej oraz prawnej. Najwięcej materiałów pojawiło się w portalach informacyjnych (43 proc.) oraz w mediach społecznościowych (41 proc.). Radio i telewizja, mimo znacznie mniejszej liczby publikacji, odpowiadają za 47 proc. potencjalnego zasięgu.

Poza ustawą „lex szarlatan” stałym elementem krajobrazu dezinformacyjnego pozostały szczepienia (105,5 mln kontaktów) oraz suplementy, diety i teorie żywieniowe.

W raporcie zwrócono też uwagę, że dezinformacja rozwija się przede wszystkim pod tekstami: fałszywe lub mylące treści stanowiły 7 proc. publikacji i postów o ustawie, ale aż 12 proc. komentarzy internautów pod nimi.

4981 – tyle materiałów przygotowały redakcje mediów w analizowanym okresie. 

To publikacje, które dotyczyły dezinformacji medycznej. Każdy materiał przygotowany przez redakcję opisywał zjawisko dezinformacji lub uczestniczył w debacie wywołanej dezinformacją, albo zawierał treści fałszywe bądź mylące związane ze zdrowiem.

Materiały te, pochodzące z portali informacyjnych, prasy, radia i telewizji, tworzyły główny strumień profesjonalnego przekazu, który później odbija się szerokim echem w mediach społecznościowych. W połączeniu z aktywnością użytkowników pokazują, jak intensywnie temat dezinformacji medycznej funkcjonował w przestrzeni publicznej i jak szybko przenikał z tradycyjnych mediów do codziennych dyskusji odbiorców.

Badając „Barometr 1” zaobserwować można określony cykl trwania informacji zdrowotnej w ekosystemie internetowym. 

Informacja startuje w mediach redakcyjnych, następnie rozlewa się po sieci, gdzie nabiera zasięgu, a później eskaluje w komentarzach.

1. Punkt startowy: media redakcyjne. W analizowanym okresie było to 4981 publikacji, czyli główny strumień profesjonalnych treści.
2. Przeniesienie treści materiałów do internetu i mediów społecznościowych. Kiedy temat trafia do sieci, zaczyna żyć własnym życiem. Zaczyna się „rozmywanie” przekazu. Ludzie udostępniają fragmenty wyrwane z kontekstu, dopisują własne interpretacje, upraszczają. Do głosu dochodzą emocje (np.: szczepionki powodują autyzm!)
3. W komentarzach następuje eskalacja. Fałszywe treści są powtarzane, pojawiają się znacznie częściej. Według raportu tylko 7 proc. treści redakcyjnych o „lex szarlatan” zawierało dezinformację, ale już 12 proc. komentarze pod nimi.
4. Pojawiają się pseudoeksperci i influencerzy. W tej fazie do dyskusji dołączają osoby, które nie mają kompetencji medycznych, ale mają duże zasięgi.

Więcej Zięby niż Szuster

Promotorzy pseudomedycyny byli ponad dwukrotnie bardziej aktywni niż eksperci – 578 wobec 264 publikacji. Najczęściej przywoływaną postacią był Jerzy Zięba (362 materiały, 46,1 mln odbiorców), którego wizyta w Kancelarii Prezydenta stała się jednym z głośniejszych wątków sierpnia.

Wśród ekspertów najbardziej widoczna była prof. Agnieszka Szuster-Ciesielska (kanał społecznościowy, 146 materiałów, 21,6 mln kontaktów).

Są i dobre wieści: Mimo mniejszej liczby wystąpień eksperci zbliżyli się do promotorów pseudomedycyny pod względem zasięgu (42,8 mln wobec 65,2 mln kontaktów) – dzięki obecności w mediach o dużej sile dotarcia.

Mapa zagrożeń i rekomendacje

Raport wskazuje potencjalne ogniska przyszłych kryzysów informacyjnych 

• Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie „lex szarlatan”.
• Drugie podejście parlamentu do ustawy.
• Rosnący wątek fałszywych lekarzy generowanych przez sztuczną inteligencję (ponad tysiąc kanałów opisanych w jednym śledztwie) oraz zapowiadane postępowania sądowe wobec promotorów pseudomedycyny.

Rekomendacje ekspertów

• Wzmocnienie obecności ekspertów w mediach o dużym zasięgu.
• Monitorowanie komentarzy internautów jako głównego pola eskalacji dezinformacji.
• Lepsza koordynacja działań państwa w komunikacji zdrowotnej.
• Edukacja zdrowotna i narzędzia weryfikacji treści dla nauczycieli i społeczeństwa.

Wnioski

1. Dezinformacja medyczna w Polsce przestała być tematem niszowym. W trzy miesiące wygenerowała blisko 883 mln kontaktów, a jeden spór polityczno-prawny odpowiadał za ponad 3/4 tego zasięgu.
2. Skala zjawiska jest silnie uzależniona od pojedynczych wydarzeń politycznych. W ciągu dwóch dób sierpniowej kulminacji powstało niemal 2,5 tys. publikacji i wpisów.
3. Fałszywe treści żyją głównie w komentarzach pod artykułami, a mniej w samych publikacjach redakcyjnych. Ich udział w komentarzach jest tam niemal dwukrotnie wyższy.
4. Eksperci mają mniej pojawień (obecności) niż promotorzy pseudomedycyny, ale dzięki obecności w mediach masowych (radio, telewizja) skutecznie równoważą ich przewagę zasięgową.