Szarlatan zarabia, pacjent ryzykuje. Tak działa medyczna dezinformacja

– Przychodzi do mnie pacjent z zaawansowanym nowotworem, niemal w stanie terminalnym. Zamiast się leczyć, chodził do znachorów, którzy leczyli go ziołami. Kiedy zwrócił się do onkologów, było już za późno – opowiada prof. Wiesław Jędrzejak z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Naukowiec był jednym z uczestników konferencji „Diagnoza z algorytmu, terapia z TikToka. Co zrobić z infodemią?” w warszawskim biurze Parlamentu Europejskiego.

W SprawdzamTo.pl wielokrotnie opisywaliśmy medyczną dezinformację: od muchomora czerwonego zamiast leków na cholesterol po płyn Lugola jako „lek na raka” i wodę plazmowaną „na autyzm”, sprzedawaną po 50 zł za litr. Na konferencji przywołano też przykład znachorki, która oferowała darmowe konsultacje, a następnie zalecała preparaty kosztujące nawet 6 tys. zł.

W rozpowszechnianiu takich treści pomagają media społecznościowe. Niedawno opisywaliśmy sieć wygenerowanych przez AI fałszywych „lekarzy”, których materiały osiągały milionowe zasięgi.

To tylko niewielki wycinek medycznej dezinformacji. Jej skalę pokazują dane z raportu przygotowanego przez Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu:

Dominik Batorski, socjolog z Uniwersytetu Warszawskiego, zwrócił uwagę na skalę reklam produktów pseudomedycznych w mediach społecznościowych. Według niego na platformach Mety pojawiają się ich dziesiątki tysięcy dziennie. Z przywołanych przez naukowca nieoficjalnych danych wynika, że blokowanych jest zaledwie 5 proc. zgłoszonych reklam, często dopiero po osiągnięciu dużych zasięgów. Jedna z nich zniknęła dopiero po dotarciu do 2 mln osób.

Badacze analizowali też modele AI. Jak mówił Batorski, Grok w niektórych przypadkach prostował fałszywe informacje, ale w innych z dużą pewnością sugerował konkretne leki i ich dawkowanie.

O tym, dlaczego pseudomedyczne przekazy znajdują odbiorców, mówił z kolei Mirosław Wlekły, autor reportażu „Kawka, muchomor i kostka masła”.

Wlekły opowiadał, kto ulega pseudomedycznym obietnicom.

– Ulegamy im wszyscy. Po publikacji dostałem wiele SMS-ów od osób, które też dały się nabrać. Były to osoby wykształcone i racjonalnie myślące – mówił reportażysta.

Jako przykład skali zjawiska wskazał organizowaną od 20 lat konferencję „Czego nie powie nam lekarz”, na którą wstęp kosztuje kilkaset złotych. 

Tu moc właśnie działa, bo pokazuje skalę absurdu twierdzeń, które mimo to spotykają się z aprobatą publiczności. Nie ma potrzeby ich łagodzić.

Wlekły zwracał uwagę, że siłą szarlatanów jest przede wszystkim umiejętność wzbudzania zaufania.

– Kawka, Jaśkowski, Zięba – to wszystko osoby charyzmatyczne. Pełnią nie tylko funkcję lekarzy, ale też spowiedników i przyjaciół osób, którym medycyna nie może pomóc – mówił.

Wśród uczestników takich spotkań reportażysta spotykał nie tylko osoby szukające przynależności do grupy, ale także lekarzy i innych pracowników ochrony zdrowia. Jego zdaniem część z nich przyciągają pieniądze.

– Spotkałem lekarkę, która prosiła, żeby na rachunku nie wpisywać, o jaką konferencję chodzi. „Wystarczy słowo: konferencja” – relacjonował Wlekły. 

Prof. Wiesław Jędrzejak zwrócił uwagę, że szarlatani wykorzystują fakt, iż wiedza medyczna się zmienia.

– Powołują się na to, że kiedyś medycyna twierdziła jedno, a dziś coś innego. Jest tak, bo medycyna się rozwija – mówił. Jako przykład podał rad, który po odkryciu przez Marię Skłodowską-Curie przez pewien czas dodawano m.in. do kosmetyków. Dopiero później poznano jego szkodliwe działanie.

Znaczenie ma też język, który nadaje pseudonaukowym twierdzeniom pozory wiarygodności.

– Suplement diety to inaczej „dodatek do jedzenia”, a radiesteta to „wyczuwacz promieni”. Tylko kto by wówczas w to wierzył? Albo woda „zmodyfikowana genetycznie”. Nie istnieje coś takiego. Woda, H₂O, nie posiada genomu. To bzdura brzmiąca pozornie mądrzej, a co brzmi mądrzej, można sprzedać – mówił Jędrzejak.

Zdaniem profesora przewagę szarlatanom daje również to, że mogą obiecywać coś, czego lekarz obiecać nie może.

– Medycyna nie mami, nie udaje, że będzie lepiej. A ludzie często chcą i wolą usłyszeć nieprawdę. Zapłacą, żeby ktoś ich oszukał – podkreślił.

Uczestnicy debaty zwracali też uwagę na tzw. zombie papers.

Jakub Śliż, prezes Stowarzyszenia Pravda, zwrócił uwagę na przewagę, jaką dezinformacji daje szybkość. Przygotowanie fact-checku wymaga znacznie więcej czasu niż opublikowanie fałszywej informacji.

W ramach projektu stowarzyszenie analizowało też motywacje stojące za dezinformacją za pomocą modelu 4P: pożytku, propagandy, pasji i powołania.

– W dezinformacji medycznej mamy całe spektrum tych motywacji – mówił Śliż.

Na podobny problem zwróciła uwagę Monika Waćkowska-Kabaczyńska z Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

– Media społecznościowe działają 24 godziny na dobę i uderzają w emocje. Influencer wrzuca materiał i po chwili ma 10 tys. udostępnień, a my musimy go sprawdzić i skonsultować z ekspertem, bo ponosimy odpowiedzialność prawną – mówiła.

Jak dodała, oficjalne komunikaty, choć oparte na faktach, często są mniej atrakcyjne od treści dezinformacyjnych. Fałszywe narracje są też stale „recyklingowane”, a próby ich prostowania mogą spotykać się z zarzutami cenzury i ograniczania wolności wypowiedzi. 

Debata odbyła się miesiąc po tym, jak prezydent Karol Nawrocki skierował do Trybunału Konstytucyjnego nowelizację ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, nazywaną „lex szarlatan”. Ustawa miała dać Rzecznikowi Praw Pacjenta dodatkowe narzędzia do reagowania na niebezpieczne praktyki, m.in. możliwość wydawania publicznych ostrzeżeń i nakazywania natychmiastowego wstrzymania szkodliwej działalności.

Ministerstwo Zdrowia krytykowało decyzję prezydenta, argumentując, że bez nowych przepisów państwo ma ograniczone możliwości szybkiego reagowania na pseudomedyczne praktyki. Prezydent z kolei zakwestionował część przyjętych rozwiązań i skierował do Sejmu własny projekt zmian w prawie.

Konferencja „Diagnoza z algorytmu, terapia z TikToka. Co zrobić z infodemią?” była podsumowaniem projektu „Snake Oil Nation”, poświęconego pseudonaukowym praktykom zdrowotnym w Polsce. Wspólne śledztwo dziennikarzy, fact-checkerów i naukowców analizowało m.in. działalność prywatnych klinik i influencerów, modele biznesowe oraz rozpowszechnianie pseudonaukowych treści w mediach społecznościowych.

Projekt realizowały Stowarzyszenie Pravda i Stowarzyszenie Praktyków Transformacji Cyfrowej przy współpracy z firmą Sotrender i naukowcami z Uniwersytetu Warszawskiego. „Snake Oil Nation” otrzymał finansowanie w ramach Journalism Science Alliance.